We hebben ‘m volbracht, de ‘tocht der tochten’ oftewel de Elfstedentocht. En wat was het mooi! De elf historische steden van Friesland zijn alle een bezoek meer dan waard. En wat is er mooier dan dat allemaal in een vakantie te combineren terwijl je met rugzak, fiets of kano reist via de Elfstedenroute?

Beroemde plaatsnamen van de Elfstedentocht

Tijdens de Elfstedentocht wisselen voortdurend wijdse landschappen met historische steden. Het is een perfecte route om twee weken voor uit te trekken, waarbij je om de dag met de fiets zo’n 30 of 40 kilometer aflegt en die landschappen ziet en ’s middags en de dag erna de tijd hebt om de stadjes te voet te verkennen. Op deze manier kan je echt van deze mooie afwisselende omgeving genieten. En van het kamperen, want er zijn meer dan genoeg campings te vinden. 

Stempelposten en fonteinen

Neem een stempelkaart mee, verkrijgbaar bij VVV’s of online. Stempelposten vind je in VVV’s en aangesloten restaurants en musea. De elf steden hebben sinds 2018, toen Leeuwarden de culturele hoofdstad van Europa was, allemaal een bijzondere fontein gekregen. Het is leuk om deze nieuwe landmarks te bekijken. Bekijk de elf fonteinen van Friesland op 11fountains.nl. Onze ervaring was dat we met het halen van de stempel bij een stempelpost en het opzoeken en bekijken van de fontein al gauw zo’n anderhalf uur kwijt waren.

Broerekerk Bolsward, kat in de gevel in Leeuwarden, reddingshuisje Hindeloopen en molen te Leeuwarden

Daarnaast zijn Leeuwarden en Sneek wat grotere steden, waar je je makkelijk een dag kunt vermaken. In Hindeloopen vind je het Eerste Friese Schaatsmuseum en een monumentaal reddingboothuisje van de KNRM. In Bolsward staat een fontein in de vorm van een waterspuwer voor de Broerekerk. Die kerk is het bekijken waard. Nadat deze grotendeels is afgebrand in 1980 is de kerk voorzien van een glazen dak. In Franeker vind je het oudste nog werkende planetarium van de wereld: het Eise Eisinga-planetarium. De fontein in deze stad verwijst naar Jan Hendrik Oort, deze astroloog kwam uit dit stadje. De fontein stelt de Oortwolk voor. In Dokkum kan je een podwalk doen van het Verhaal van Nederland (app en tv-serie) over de strijd van de Friezen.

Wat er per stadje allemaal nog meer is te zien en beleven vind je op de site Visit Friesland. En let onderweg eens op al die Friese boerderijen waarbij het woonhuis zwarte dakpannen heeft en het stalgedeelte rode. Bij Tjerkwerd kom je langs een kunstwerk van de Elfstedentocht, het ‘Fyftjin en fierder’. Het staat langs de Workummer trekvaart en verbeeldt de vijftien Elfstedentochten die in de 20e eeuw zijn verreden.

Kamperen

Kampeermogelijkheden zijn er in overvloed. Mini-campings via de SVR (81 locaties in Friesland, alleen zichtbaar voor donateurs), een In Het Groen-camping (25 locaties in Friesland) of een stadscamping, zoals stadscamping Bolsward, midden in Bolsward bij het zwembad Vitaloo (tip: neem oordopjes mee want het zwembad heeft een afzuiginstallatie en er is een kerkklok). Midden in Dokkum is er een camping aangesloten bij de ACSI (82 locaties in Friesland).

Wij sliepen onder andere halverwege tussen Franeker en Dokkum op camping Foswert in Fernwerd bij een boerenbedrijf. In eerste instantie leek het niet veel, de boerderij ligt aan een N-weg. Maar daar merk je op het kampeerveld niet veel van. Er is weinig lichtvervuiling of je moet het licht van vallende sterren en een vuurtoren tot lichtvervuiling rekenen. En dan de stilte! Het wijdse uitzicht naar de dijk van de Waddenzee is magnifiek, zelden zulke mooie uitzichten gehad tijdens het ontbijt.

Kamperen bij de boer in Friesland

Omdat we, toen de route weer zuidwaarts keerde, plotseling de wind meehadden en Dokkum onlangs al eens bezocht hadden, besloten we zo’n 10 kilometer door te fietsen tot Birdaard. Een leuk plaatsje aan de Dokkummer Ee. We kampeerden in de jachthaven bij de molen op camping Mûnehiem. De molennaar bleek ook de campinghouder te zijn. Er is een heerlijk hotel-restaurant, It Posthûs. Hier serveren ze Friese gerechten zoals mosterdsoep met Friese droge worst. Overal kampeerden we voor 11 tot maximaal 22 euro met twee personen en trekkerstent.

Genoeg kampeerplekken in Friesland

De Toeristische Kano Bond Nederland brengt een campinggids uit voor kanovaarders. Deze vermeldt waar aanlegsteigers zijn voor kajakkers.

Er bestaan gratis aanlegplekken van de Marrekrite, middenin de natuur. Soms ook met kampeermogelijkheid. Je kunt deze aanleglocaties ook vinden met behulp van de Watersport-app van de provincie Friesland op je telefoon.

Route

Fiets
De route voor fietsers is 240 kilometer en goed aangegeven met bordjes. De route is in beide richtingen bewegwijzerd. Maar aan de westkant van Dokkum bijvoorbeeld, ontbraken een paar bordjes. Een kaart of gps-route als back-up is daarom geen overbodige luxe. Overigens kan de route vanaf Dokkum terug naar Leeuwarden bijna niet missen: je volgt de hele tijd het fietspad langs de Dokkummer Ee.

Vorige week, in een mooie nazomerweek, legden we in vijf dagen 145 kilometer af met de fiets, het tweede deel van Hindeloopen naar Leeuwarden – je kan van Leeuwarden met de trein weer terug naar Hindeloopen. De fiets volgt het water van de beroemde schaatstocht zo goed en kwaad als het kan maar het is dus niet exact dezelfde route. De volledige Elfstedentochtroute start in Leeuwarden en gaat vervolgens door Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker, Dokkum en terug naar Leeuwarden. Gek genoeg komt de fietsroute niet langs de officiële finish op de Bonkevaart.

Voor de officiële route, zie Visit Friesland. Omdat de route voor de fiets nogal moeilijk te achterhalen is (we moesten een kml-bestand van Google Maps eerst converteren naar gpx) hebben we deze op Komoot gezet. Op Wikiloc is ook een versie te vinden. Echter is het kml-bestand het meest compleet met alle POI’s van de fonteinen en stempelposten. Deze kunnen vanwege beperkingen niet (allemaal) gedeeld worden op Wikiloc en Komoot. Daarnaast is er een Elfsteden doorfietsroute met bredere paden, speciaal voor racefietsers en e-bikes (en wij denken: bakfietsen, kinderkarretjes, trikes en velomobielen). Deze is 206 kilometer lang.

Landschappen van Friesland

Kajak
De vaarroute is 231 kilometer en niet gemarkeerd. Er is een gpx-bestand te vinden op Wikiloc.

Wanneer

De Elfstedentocht kan het hele jaar gefietst en gewandeld worden of gevaren zolang er geen ijs ligt. De enige dag dag dat je de Elfstedentocht niet moet fietsen of wandelen is tweede Pinksterdag, dan is de route een wedstrijdparkoers. Op die dag wordt de Fietselfstedentocht gehouden, een wedstrijd met zo’n 15 duizend deelnemers. Zij leggen de hele afstand van 240 kilometer in één dag af. Brevetrijden kan natuurlijk je ding zijn maar ons advies is om het langzaam te doen omdat de stadjes het bekijken waard zijn. In januari wordt op wisselende dagen jaarlijks de Winterfiets Elfstedentocht gehouden. 

Wij deden 17 jaar over de hele Elfstedentocht. In 2007 hadden we de eerste helft tot Hindeloopen met onze zeekajaks afgelegd. Het was die zomer echter extreem slecht weer met storm, kou en veel regen. Zie het verslag van de kajaktocht (dat we destijds nog alleen schreven voor onszelf, met veel praktische aantekeningen of de uitrusting voldeed – de website Kampeerwijzer bestaat pas 11 jaar). In de eerste week van september 2024 fietsten we de tweede helft in vijf dagen. We kampeerden in Bolsward, Franeker, Ferwerd en Biraard.