Brander

Branders zijn in categorieën te verdelen naar welke brandstof ze gebruiken. De belangrijkste zijn:

  • Gastankjes;
  • Multi-fuel/benzine;
  • Spiritus;
  • Vaste brandstoffen (Esbit, hout).

Branders met gastankjes zijn leuk voor vakanties in Europa in dichtbevolkte gebieden. Maar zelfs daar kan het een crime zijn om ze te vinden. Overal elders op de wereld kies je voor een benzinebrander of eventueel spiritusbrander.

Benzinebrander

Als je kiest voor een benzinebrander, kies er een die meerdere brandstoffen aankan (multi-fuel), dus ook bijvoorbeeld petroleum en autobenzine. Als een benzinebrander niet multi-fuel is kan je er eigenlijk alleen Coleman Fuel in stoken, een hele schone (was)benzine. Een alternatief kan een spiritusbrander zijn, mits brandspiritus verkrijgbaar is in de landen waar je doorheen reist. Spiritus is in Arabische landen niet verkrijgbaar.

Welke brander? Gas of benzine? Hier allebeide.

Welke brander? Gas of benzine? Hier beide in gebruik.

In elkaar zetten
Als je een brander in elkaar zet, smeer dan de delen die in elkaar gaan even (spuug, lippencreme, het maakt niet uit) de kans dat u een kwetsbare afdichting beschadigd is dan het kleinst.

Opslaan benzinebrander
Als je de brander een tijd niet gebruikt moet je de tank legen (overtollige benzine kun je in de tank van een auto gieten), want als de brandstof een tijd stil staat kan dit allerlei bezinksel geven wat verstoppingen kan veroorzaken in de brander.

Bij incidenteel gebruik van loodhoudende of superbenzine is het aan te raden de brander alleen voluit te laten branden. Dit voorkomt vervuiling zoveel mogelijk.

Bagage vliegtuig
Eén van de vele voordelen van een vloeistofbrander is dat hij schoon en leeg mee “mag” in de vliegtuigbagage. Als een lege brandstoffles nog te veel naar brandstof ruikt kan het wel eens helpen als je deze spoelt, anders kun je op een luchthaven problemen krijgen bij de bagagecontrole.

Bedenk dat alles dat naar benzine ruikt niet mee kan in het vliegtuig. Dus: brandstoftanks omspoelen en alles goed laten verdampen.

Benzine op huid
Wees bij lage temperaturen extra voorzichtig met het morsen van benzine op de huid, door de snelle verdamping kan uw huid bevriezen.

MSR Whisperlite 600
Wij hebben 20 jaar met veel plezier de MSR Whisperlite 600 gebruikt. Benzine is altijd en overal verkrijgbaar en met de brander heb je snel iets aan de kook. Sudderen is wat meer een uitdaging omdat je moet voorkomen dat de brander uitgaat. Al met al is het aansteken, het tussentijds pompen (en oppassen dat de pomp niet uit elkaar valt) best wel gedoe. Een benzinebrander is gevaarlijk en bestaat uit heel veel losse onderdelen, zoals ook te zien is in de handleiding MSR Whisperlite. Dit heeft ons in 2015 doen besluiten om eens wat anders te gaan proberen: de Trangia Spiritusbrander.

Spiritusbrander

Voor wie van slow cooking houdt kan ook een spiritusbrander overwegen, bijvoorbeeld van Trangia. Onze boot had spiritusbranders in de kajuit. Dit wordt vaak in jachten toegepast omdat de dampen van spiritus minder giftig zijn dan benzine. Met een spiritusbrander kan je overwegen in een ruime voortent te koken, met een benzinebrander nooit.

Voordelen
De voordelen van een spiritusbrander zijn: simpel, er kan niks stuk aan, veiliger (geen benzine onder druk), kan op elke hoogte en in elk klimaat gebruikt worden en de brander is muisstil. Als je door landen reist waar spiritus verkocht wordt, dan kun je het bij elke supermarkt krijgen en hoef je dus niet op zoek naar een speciaalzaak, die vaak moeilijk te vinden zijn. Nadelen: duurt iets langer voordat iets aan de kook is en soms extra afwassen van het windscherm als je de hele Trangia-set gebruikt (want er kookt altijd wat over).

Als aansteken lastig is (bijvoorbeeld Trangia in Hexagon woodstove dan kan je een takje dat je  in de spiritus hebt gedoopt eerst aansteken. Als het erg koud is helpt het om de spiritus in een jaszak eerst wat op te warmen, het gaat dan makkelijker aan met behulp van een vonk door een firesteel.

Als brandstof gebruik je gedenatureerde alcohol/ethanol wat bekend staat als spiritus. Denatureren is ongeschikt maken voor menselijke consumptie. Om alcohol te denatureren wordt er 1-3% methanol of aceton aan toegevoegd en (in Nederland) blauwe kleurstof. Als je last hebt van roet, meng de spiritus dan aan met 10 à 15 procent water.

Eén Trangia-vulling is ongeveer 100-110 mililiter.

Ethanol of methanol
Op brandalcohol/methanol brandt de Trangia wat sneller dan op ethanol. Dit is in Nederlandse buitensportzaken verkrijgbaar onder de naam Bever Spirit. Je kan het ook vinden in jachthavens. Bio Ethanol, verkrijgbaar bij supermarkten voor haarden, is niet geschikt. Hier zitten toevoegingen in die zorgen dat de brandstof lastig is te ontsteken (lukt niet met vonken van een fire steel) en het geeft hoge gele vlammen (want dat staat leuk in een sfeerhaard).

Spiritus is overal ter wereld verkrijgbaar met uitzondering van Arabische landen. In Afrika kan je beter een multifuelbrander meenemen die werkt op benzine, petroleum en diesel. In Zuid-Amerika is spiritus goed verkrijgbaar bij pharmacies. Namen waaronder je alcohol voor je brander kunt vinden op de wereld:

  • Naam in Noorwegen: T-spirit;
  • Denemarken: Rødsprit (transparante flessen met roze vloeistof);
  • Zweden: Rödsprit of Tenol eller T-röd;
  • Finland: Marinol- 100 of Sinol of Tspriitä
  • Duitsland: Brennspiritus of denaturierter Spiritus (groene flessen);
  • In Engeland methylated spirits. naar de apotheek en vragen naar: Meth. Meestal verkocht in flessen van 1/2 liter. (Dit brandt even heet als Røtsprit);
  • In Spaanssprekende landen wordt spiritus ‘espiritu’ genoemd of ‘espiritu de vino’;
  • Alcohol metflico (Portugees?);
  • In Franssprekende landen espirit-de-vin of alcool a brûler (witte flessen);
  • Kroatië: metil alkohol of denaturirana esta;
  • Slovenië: heet hier ‘denaturiran špirit’ en is algemeen beschikbaar, soms wel even zoeken, apotheken verkopen het ook en anders bij een verfwinkel of benzinestations. Reken daar op zeker 5 euro per liter.
  • USA: Ethyl alcohol, Denature alcohol ofIsopropyl alcohol – merknamen: Heet, Iso-Heet;
  • Australië: Methyl alcohol/Wood alcohol;
  • Nederland: Gedenatureerde alcohol/ethanol of brandspiritus (blauwe flessen).

Trangia is een Zweedse fabrikant van de bekendste spiritusbranders. De Trangia-serie is grofweg te verdelen in de 25- en 27-serie. Officieel is de 25-serie voor 3-4 personen en de 27-serie voor 1-2 personen. De kookpannen van de 25-serie zijn 1,5 en 1,75 liter. Wij vinden voor langere vakanties de 25-serie geschikt voor twee personen en de 27-serie geschikt voor één persoon. Ervan uitgaande dat je onderweg wat meer moet koken en niet de hele tijd leeft op gevriesdroogde maaltijden, die onderweg ook moeilijk te vinden zijn (tenzij je ze naar jezelf hebt gepost van tevoren via poste restante). Twee pannen zijn dan handig.

De Trangia is in meerdere materialen verkrijgbaar:

  • HA staat voor ultralight hard-anodized aluminium;
  • UL voor ultralight aluminium;
  • UL/HA voor een een combinatie: dan is bijvoorbeeld het windscherm aluminium en de pannen van hard-anodized aluminium.

Omdat aluminium in het verleden in verband is gebracht met Alzheimer is het materiaal hard-anodized aluminium in zwang gekomen.

Vervolgens worden met een cijfer na het serienummer de uitvoering aangeduid, bijvoorbeeld 25-6. Aan het serienummer kan je opzoeken op de Trangia-website welke uitvoering de set heeft. De pannen kunnen bijvoorbeeld hard-anodized zijn of niet, een anti-aanbaklaag hebben, soms alleen de koekenpan maar ook de kookpannen kunnen een anti-aanbaklaag hebben. Ook geeft het cijfer aan of de serie bijvoorbeeld een waterketeltje heeft.

Lichtgewicht spiritus branders
Een tweepersoons Trangia-set weegt rond de kilo (inclusief pannen en brandscherm). Daarom gebruiken veel grammenjagers een zelfgemaakte spiritusbrander, gemaakt van een colablikje. Deze branders verbruiken vaak meer brandstof dan een Trangia-set met windscherm. Een ander merk en type spiritusbrander is de White Box Stove, die heter brandt en minder kwetsbaar is dan een brander gemaakt van een frisdrankblikje (je zal er ver van de bewoonde wereld maar per ongeluk op zijn gaan staan). De White Box Stove kan maximaal gevuld worden tot de ingeslepen rand (net boven het punt waar de binnenkant breder wordt). Je moet wachten totdat de vlammen uit de gaatjes aan de zijkant komen. Dit duurt ongeveer 1 à 2 minuten en kan je iets bespoedigen door zachtjes te blazen over de vlam. Het is dus een zijkantbrander, wat inhoudt dat je pan minimaal een diagonaal moet hebben van 10 centimeter. De brander brandt volgens opgave circa 20 minuten op één vulling van 90 ml. Wij vinden ‘m erg veel verbruiken in vergelijking met een brandertje van Trangia. Ook staat de White Box Stove niet stabiel.

Een andere lichte spiritus-combinatie is het brandertje van Trangia of de titanium Vargo Converter Stove in combinatie met een titanium Vargo Hexagon houtbrander. Een stabieler alternatief voor de White Box Stove en tevens een zijkantbrander is de Vargo Decagon Alcohol Stove, ook van titanium. Al deze lichtgewicht spiritusbranders kunnen niet gedimd worden en zijn daardoor meer geschikt om alleen water aan de kook te brengen. De Trangia-inzet heeft een dekseltje dat je half dicht kunt doen en op de brander zetten (met behulp van het tangetje in je zakmes). Zo zet je het vuur ‘half’ en kan je de inhoud van de pan laten sudderen zodat het niet aanbrandt. Een andere lichtgewicht spiritusbrander is de Evernew Ti Alcohol Stove, 34 gram, 70 ml. inhoud. Ook deze kan niet sudderen. Lijkt wat design betreft sterk op de Trangia inzet, alleen weegt het ongeveer een derde van de Trangia, die van messing is gemaakt. De oplossing voor het niet kunnen sudderen is de hooikistmethode met een pannenmuts (‘pot cosy’ in het Engels).

Tot nu toe vinden we het brandertje van Trangia het beste presteren. Namaak van Esbit of merkloos dat er precies op lijkt werkt toch niet zo goed. Dan roet het brandertje bijvoorbeeld. Alleen heeft Esbit een handig beugeltje aan de simmer deksel gemaakt, wat de originele Trangia-brander niet heeft.

Zie ook onderstaand zeer informatief filmpje dat een aantal lichtgewicht spiritusbranders met elkaar vergelijkt:

Gas

Nadeel van een gasbrander vinden wij de tankjes, die veel ruimte innemen, de verkrijgbaarheid van tankjes en het feit dat de druk in tankjes op een gegeven moment sterk terugloopt waardoor er nog een soort waakvlammetje overblijft terwijl de tank nog lang niet leeg is. Verder is het onduidelijk hoeveel gas er nog in het tankje zit. Het creëert ook nog eens een hoop afval. De branders zelf kunnen tegenwoordig ultralight: bijvoorbeeld 45 gram voor de Vango titanium brander. Op dit soort kleine brandertjes staat de pan echter vaak wankel. Je moet goed kijken of de branderkop goed in het midden staat.

Er zijn ook gasbranders waarbij de gastank op zijn kop staat, dit lijkt ons een beter alternatief.

Vango titanium op een gastankje

Vaste brandstof (Esbit)

Voordeel van een brander op vaste brandstof is dat er geen brandstoftank mee hoeft. Hoewel je voor een weekend wel heel precies de benodigde spiritus kunt afmeten. Een bekend merk is Esbit. Hiervan wordt altijd gezegd dat het stinkt maar ik ruik het niet. Terwijl ik toch degene ben die altijd als eerste een gaslek ruikt. Esbit-blokjes zijn wel giftig en ze branden langzaam maar is dus wel een mooi lichtgewicht alternatief. Nadeel is dat het koken nog langzamer gaat dan met spiritus en dat het ook veel duurder is dan koken op gedenaturiseerde alcohol. Om ongeveer 900 milliliter water water aan de kook te krijgen heb je twee Esbit-blokjes van 14 gram nodig en het duurt ongeveer 20 minuten. Natuurlijk kan je ondertussen andere dingen doen (bijvoorbeeld de tent inpakken, een klusje) dan naar je brander staren.

Esbit multifuelbrander, hier brandend op Esbit

Zes blokjes Esbit worden verkocht voor 3,95 dus één keer water aan de kook brengen voor ontbijt en koffie kost dan EUR 1,32. Als je de dure Bever Spirit koopt in plaats van de langzaam brandende spiritus bij de supermarkt, dan ben je daar 55 cent voor kwijt. Want een liter kost EUR 5,50 en er gaat ongeveer 100 milliliter in een Trangia-brandertje. Een goedkoop alternatief voor Esbit zijn witte aanmaakblokjes voor de barbeque van Weber. Twee van die blokjes kosten 33 cent (24 stuks voor EUR 3,99, bijvoorbeeld bij Praxis of Gamma) en beloven per stuk 10 minuten brandtijd. Deze blokjes branden heel goed maar produceren ontzettend veel roet. Daardoor eigenlijk niet praktisch toepasbaar.

Naast Esbit wordt speciaal voor campingbranders vaste brandstof geproduceerd door de merken Highlander, Gelert, Esbit en Firedragon. Let op dat de blokjes van Firedragon vloeibaar worden wanneer ze branden. Het handigste is om hiervoor een gelbakje (gel burner) van Trangia te gebruiken.

Aanmaakblokjes worden o.a. gemaakt door Weber en Napoleon.

Esbit-brander met blokjes van Firedragon en Esbit in verpakking

Voordeel van vaste brandstoffen is dat ze meemogen in het vliegtuig, verstuurd worden per post, niet kunnen lekken en zelfs als ze nat zijn branden. Het is eigenlijk nog meer low tech dan een spritusbrander, want daarvan moet je af en toe de gaatjes weer doorprikken met een naald.

Nadelen branders op vaste brandstof branden dus langzamer, zijn duurder in gebruik als je Esbit-blokjes gebruikt, de blokjes zijn onderweg lastig te verkrijgen. Dat laatste kan je oplossen met poste restante-pakketten.

Multi-fuel

Er zijn meerdere combinaties te maken voor multi-fuel branders. Er zijn branders die zowel met gas als benzine te gebruiken zijn, met spiritus en hout of met spritus en Esbit. Voordeel is uiteraard dan je niet van maar één brandstof afhankelijk bent en dus minder last hebt van eventuele slechte verkrijgbaarheid. Het is een geruststellende gedachte dat je een alternatief hebt. Wij hebben twee multi-fuel branders:

Vargo wood stove met Trangia inzet
Normaal gesproken gebruiken we de titanium wood stove met een Trangia-spiritusbrander en koken we dus op spiritus. Maar het is eventueel mogelijk om spiritus te besparen en in de wood stove te stoken op takjes en denneappels.

Vargo Hexagon wood stove in actie

Esbit CS985NS
Deze brander komt met een een spiritusbrander en een plateautje voor een Esbit-blokje van 14 gram. Wordt door ons gebruikt met een gelbrander van Trangia, zodat je er ook brandbare gel in kunt gebruiken, zoals de FireDragon-blokjes, die vloeibaar worden wanneer ze branden. De gel-burner heeft dezelfde doorsnede als de spritusbrander dus dat past perfect. Ander voordeel: het gelbakje heeft een deksel zodat je half opgebrande blokjes kunt doven en meenemen.

Esbit-brander met gel burner bakje Trangia

De spiritushouder mag net als bij Trangia voor 2/3 gevuld worden met ongeveer 70 ml spiritus. Dit zou maximaal 30 minuten branden volgens de handleiding. De volgende hoeveelheiden en tijden worden aangegeven:

Hoeveelheid Benodigde brandstof Brand- of kooktijd
70 ml spiritus 30 minuten
900 ml water 50 ml spiritus 10-15 minuten
400 ml water 1 Esbit-blokje van 14 gram 10-15 minuten

Mijn ervaring is dat je voor 900 ml water twee Esbit-blokjes nodig hebt en dat het ongeveer 20 minuten duurt om het water aan de kook te krijgen.

Windscherm

Windschermen zijn niet zozeer bedoeld om de vlam tegen uitwaaien te behoeden, maar veel meer om de warmte die de vlam geeft in de pan te krijgen in plaats van in de lucht eromheen. Het gebruik van een windscherm kan tot 50% brandstofbesparing geven. Een oprolbaar windscherm kan je bewaren met een elastiek om de brandstoffles. Dit zijn echter altijd een beetje wiebelige dingen. Beter is een opvouwbaar windscherm, zoals hier onder afgebeeld. Alleen is dit een stuk zwaarder.

Gebruik een windscherm alleen met branders met een aparte brandstoffles. Dus zet het windscherm niet om de tank/fles met brandstof.

1438c30001_2626_01

Aluminium windscherm Vango

Koken in tent

Als je door de weersomstandigheden gedwongen wordt in de tent te koken, doe dit dan met de grootst mogelijke voorzichtigheid. Zet de brander altijd op een plek waar je deze eventueel met een flinke schop naar buiten kunt werken. Het feit dat de verbrandingsdampen van brandstoffen ongezond kunnen zijn is nog een extra reden om het koken in de tent tot het minimum te beperken.

Net als een benzinebrander kan ook een Camping Gaz-stelletje een steekvlam geven als je deze net aansteekt en het gas opendraait. De enige type brander dat enigszins veilig in de voortent gebruikt kan worden is een spiritusbrander, de rest moet je niet in de buurt van je brandbare tentdoek willen hebben. Let ook op met houtvuur: als de wind richting je tent staat, branden vonkjes gaatjes in je tentdoek.

Schoonmaken

Ernstig vervuilde branders kunt u te lijf gaan met schuursponsjes, koperborsteltjes of staalwol. Soms zijn vuile onderdelen mooi schoon te krijgen door ze enkele uren in schoonmaakazijn te leggen.

Meer info: De NTKC heeft een pagina over lichtgewicht branders.

Pagina voor het laatst bijgewerkt: mei 2018